Skip to content

NĐCLNH Úc Châu

Increase font size Decrease font size Default font size default color light color
NHỚ VỀ MỸ THO XƯA! PDF Print E-mail
Written by Hoài Văn   
Thursday, 18 July 2013 09:29

 

                                                   NHỚ VỀ MỸ THO XƯA!

alt

1.Xe ngựa

         Trâu cày, ngựa cởi, bò kéo....cái nghiệp của ba loài vật nầy đã được Trời định như vậy rối. Thế mà ở chung với loài người thì lại do nhân định. Chả thế mà ba con vật tội nghiệp nầy ngoài cái số thiên định ra còn phải làm hay chịu nhiều nỗi cơ cực khác. Người xưa con người Âu Á rất tôn trọng con ngựa nên từ gọi “chiến mã” ngang hàng với “chiến binh”. Trong văn học cũng đem nó lên ngang hàng với con người, thành ngữ “Anh hùng mã thượng” qua từ “chevaleresque” của tiếng Pháp, trong tỉnh từ nầy có từ “cheval” là ngựa....

Con ngựa ngày xưa là phương tiện chuyên chở giao thông độc nhất cho con người. Đi xa đi gần gì cũng ngựa, đánh giặc cũng nhờ vào ngựa – da ngựa bọc thây mà – nhà nào có ngựa giống như ngày nay nhà giàu sắm xe hơi. Thế rồi nhu cầu đi lại càng nhiều mà số cung của ngựa thì không đủ cho nên cái khó nó bó cái khôn: Thay vì một con ngựa chở một người bây giờ một con ngựa phải chở ba, bốn, năm, sáu...người. Mà làm sao chở được? Vậy... xe ngựa ra đời.

Mỹ Tho xưa cũng đã từng có những nhà giàu, những quan chức cấp cao, những ông Cai tổng,...cởi ngựa đi làm việc hay đi hầu quan. Còn dân thường thì không thể sắm nổi một con ngựa nên đành đi...xe ngựa giống như ngày nay ta đi xe lam, xe đò, xe bus ...vậy.

Chiếc xe ngựa, nói riêng ở Mỹ Tho và theo trí nhớ của tôi thôi, có nhiều hình dáng khác nhau, cải tiến tuỳ theo nhu cầu của xã hội. Ngay lúc tôi 6, 7 tuổi tôi có thấy những chiếc xe ngựa chạy tuyến đường Chợ Gạo, Ông Văn, Bến Tranh, Tân Hiệp..dáng dấp giống như xe calèche của Âu Châu, nghĩa là thùng xe được thiết kế giống như một ghế dài (canapé), có lưng dựa có chỗ kê tay có thể đóng bằng gỗ nhưng thường là đan bằng mây. Hai bên có hai cái đèn xe ngựa đúng mẫu mã của nó, gió thổi không tắt. Hành khách lên xuống xe có một bàn đạp rất thuận tiện. Tối đa là 4 hành khách, tất cả ngồi trên xe đều nhìn về phía trước. Anh đánh xe ngồi trên thùng xe hay trên càng xe, tay ve vẩy cái roi ngựa, miệng luôn “họ ne” để trấn an con ngựa.

Loại xe nầy nguồn gốc từ Bà Rịa, Vũng Tàu qua biển sang Gò Công lên Mỹ Tho. Sau nầy tôi không nhớ chính xác năm nào là Mỹ Tho du nhập một loại xe ngựa khác từ Sài Gòn Gia Định về. Loại xe nầy mang hình dáng là một cái thùng hình chữ nhật có mui , có hai băng cây hai bên thành. Thùng xe khá rộng nên có thể chở 10, 12 ngươi hay hơn nữa, chưa kể thúng giõ, giống gánh treo chung quanh. Do hình dáng như vậy cho nên người ta gọi nó là “xe hộp quẹt” và thi vi hơn là “xe thổ mộ”. Thật sự tôi cũng dốt đặc về từ thổ mộ muốn chỉ điều gì?

Chiếc xe thổ mộ cuối cùng của Mỹ Tho còn “bỏ vó lốc cốc” trên con đường Trung Lương-Mỹ Tho vào năm 1980,81.. gì đó và người chủ chiếc xe nấy là ông Bảy Tốt nay cũng không còn.

....Dấu xưa ngựa cũ hồn thu thảo...!!!

2. Xe kéo

alt    alt

Tặng em Trần Thị Nhường, phu nhân cố GS. Bùi Văn Chi. Courgis-Pháp

Cũng như trong hầu hết tác phẩm khác, bài viết về Xe Kéo nầy, tác giả cố tình dùng những          từ vựng và lối hành văn của ngày xưa vốn mang nặng âm hưởng Nam kỳ Lục tỉnh.Tác giả.

             Tôi sinh vào năm 1926 ở cái đất Mỹ Tho, mà tới khi tôi vừa đủ trí để nhớ là xe kéo đã có chạy trong châu thành Mỹ Tho từ lúc nào. Tôi còn nhớ có một lần tôi được má tôi đưa tôi đi thầy thuốc Cẩn (BS. Võ Văn Cẩn) ở bên dốc Cầy Quay đường đi Chợ Cũ, bằng xe kéo. Chỉ có những dịp hiếm có nầy tôi mới được đi xe kéo thôi. Tôi thấy sung sướng lạ lùng. Ngồi trên xe êm ấm, có chỗ dựa lưng, kệ cho chú kéo xe sải chân đều đặn trên đường tráng cao su. Tôi nhìn cảnh vật hai bên lướt qua nào là nhà ngói, nhà lầu, phố xá, cột dây thép, cột đèn, hàng me, hàng dái ngựa ...có cả những chiếc xe máy cóc keng chạy ngược chiều, những chị gánh hàng bị tôi qua mặt, tai lắng nghe tiếng chim kêu rân, vang lừng trong buổi sáng.Thỉnh thoảng tôi nghe chú kéo xe kêu lên “ê ép” mỗi khi chú muốn qua mặt một chiếc xe nào hay tránh một người đi bộ không biết luật đi đường. Ôi! Sao mà sướng quá vậy! Tôi chưa đến thầy thuốc để chích thuốc mà nội cái việc tôi đi xe kéo là tôi thấy tôi hết bịnh hồi nào hổng hay.

Những chiếc xe kéo như vậy dong ruổi khắp nẽo đường của châu thành Mỹ Tho lắm khi chạy lên Bình Tạo, Đạo Ngạn, Trung Lương lại đôi khi xuống tận Chợ Gạo, Ông Văn...cả chục cây số chớ ít sao! Những người nào hồi đó tới giờ không có dịp đi xe kéo thì uổng lắm, nên tiếc là họ không có cái phước được hưởng những giây phút thoải mái thoát trần giống như mình ở trên cảnh Tiên.

Thật vậy, bánh xe tuy bằng cao su đặt nhưng vòng tròn to lớn hơn tất cả bánh các loại xe khác nên độ vồng rất nhẹ. Đi xe hơi thì bị nhốt kin, ngồi bó rọ, hơi xăng hơi khói làm chóng mặt. Đi xe ngựa lọc cọc, ngựa lại không bằng người cứ chạy vào trong ổ gà ổ vịt vồng lên vồng xuống lại nửa mùi hôi của ngựa ngược gió không dễ chịu chút nào, chưa hết lắm khi nó không lịch sự chút nào khi nó cần...

Bạn nghĩ tội nghiệp cho chú kéo xe chớ gì? Mình ngồi chễm chệ trên xe bắt một người khác è lưng ra kéo mình, lương tâm của bạn nổi lên chống đối chớ gì? Không đâu bạn ơi! Nếu có người bảo “..chăn trâu sướng lắm chớ!”. Thì xin thưa kéo xe cũng vậy. Trước hết lúc bấy giờ kinh tế còn nghèo lắm mà lấy sức mình đổi lấy bát cơm quả là quí lắm. Vậy một cuốc xe trên dưới 1 cây số, chú kéo xe có được 5 xu hay 1 lít gạo. Chẳng tốt lắm sao. Còn bảo sao không đánh xe ngựa hay cầm bánh xe hơi đặng bảo tồn nhân cách...Xin hỏi tiền đâu mua xe, mua ngựa? Còn nói đến nhân cách thì có gì quí hơn nhân cách của một người phu xe kéo đổ mồ hôi của chính mình để nuôi sống gia đình!!!

Phương chi nhìn bề ngoài cứ nghĩ là kéo xe kéo vất vả lắm. Không hẳn như vậy đâu. Đây nầy, thùng xe nơi hành khách ngồi tức là trọng lực của toàn xe cân bằng trên trục của 2 bánh nên khi càng xe được nâng lên cao tất cả tải trọng của xe nằm vào thế cân bằng tuyệt đối, nên chú kéo xe không thấy một chút gì nặng nề cả. Và khi xe chạy bắt đầu có trớn thì luật quán tính hay là trớn xe, dường như giúp đẩy chú kéo xe về phia trước, hai càng xe nhẹ bổng nằm hờ dường như chỉ là chỗ để cho chú kéo xe gá tay lên nghỉ. Và như vậy những sải chân của chú trở nên nhẹ nhàng, thân chú được nâng lên và trớn xe đẩy chú về phía trước. Nếu chú chạy bộ một mình trên quảng đường 1 cây số chú sẽ cảm thấy mệt hơn là khi chú phải kéo một chiếc xe kéo.

Mỹ Tho thời nầy xe kéo là phương tiện duy nhất, tiện lợi nhất, an toàn nhất và theo tôi – thời tuổi thơ – vui nhất để chở khách đi quanh quẩn trong châu thành. Bến xe kéo lúc bấy giờ ở trước chợ Mỹ Tho, bên dốc Cầu Quay, trước Nhà Thương, gần Cầu Bắc Rạch Miễu, dưới Chợ Cũ...Về đêm xe kéo đợi khách trước Rạp Hát Thầy Năm Tú đến khi vãng hát.

Xe kéo Mỹ Tho còn đến đầu thập niên 1950 và theo luật đào thải lần lần đi vào lịch sử nhường chỗ cho...xe xích-lô. Sau đó, tôi có gặp lại Chú Ba Lành một người kéo xe kéo lâu năm, dày dặn trong nghề. Chú có tâm sự với tôi “Tôi nhờ nó mà nuôi vợ nuôi con nên tôi thương nó lắm – chú chỉ tôi chiếc xe kéo cũ dựng ngoài cháy nhà – hết chạy tôi buồn lắm. Cứ mỗi lần nhớ bà con chạy mối hằng ngày, giờ nào mình đón ở đâu, đi về đầu...bây giờ hổng còn nữa, hổng biết họ đi bằng cái gì...buồn quá phải hôn”.

Tôi cũng thấy buồn như Chú Ba Lành và thương nhớ chiếc xe kéo!

Trước khi chấm dứt tôi xin nhắc lại ngày xưa Cô Lê Thị Hai phu nhân thầy Võ Văn Liễu khi còn đi dạy trường Cầu Bắc, nhà lúc bấy giờ còn trên cầu Mạch Nha, cũng như khi làm Hiệu trưởng trường Nữ Tiểu học là người đi xe kéo “mối” hàng ngày để đi dạy. Tôi hy vọng các bạn, các em, con của Thầy Cô có cơ hội đọc câu chuyện nầy.

3. Xe Xích-lô

          alt

               Biến thể của xe kéo để ra đời xe xích lô là do con người càng ngày càng văn minh không muốn trông thấy con người phục vụ con người một cách quá đáng. Từ “ngựa người” mà nhà văn Nguyên Công Hoan đã chua xót ám chỉ người phu kéo xe kéo, cũng đã lên án việc nầy từ xa xưa rồi. Thôi chúng ta vào chuyện xích lô Mỹ Tho đi.

Trước khi nói chuyện xích lô, hãy thử truy nguyên từ nầy do đâu mà có. Người Pháp qua Việt Nam thấy chiếc xe kéo họ đặt cho nó tên gọi bằng Pháp ngữ là “pousse-pousse”. Rồi có một chiếc xe khác ra đời thay thế cho chiếc “pousse-pousse” nầy. Chiếc xe sau cũng giống xe trước chỉ có khác là cắt hai càng xe kéo bỏ đi thay thế bắng giàn xe đạp đằng sau. Và thay vì một người đứng đàng trước kéo lại đổi ra ngồi lên phía sau đạp, như đạp xe đạp.

Vậy chiếc xe mới nầy có một kết cấu nửa xe kéo nửa xe đạp mà xe kéo là “pousse-pousse” còn xe đạp hai hay ba bánh người Pháp gọi là “cycle” (bicycle là xe đạp 2 bánh, tricycle là xe đạp 3 bánh).Vậy nó mang cái tên nửa xe kéo nửa xe đạp là “cyclo-pousse”. Tên dài qua phải không lại với lộn xộn quá? Thôi kêu gọi là “cyclo” rồi thành “xích lô” cho nó gọn.

Từ năm 1948, 49 ? Mỹ Tho đã có xích lô. Đi xích lô có cái lợi là nhanh hơn nhưng cũng có cái bất lợi là khi quẹo gấp dễ bị lật và nhất là khi có tai nạn đụng chạm, người hành khách ngồi trước lãnh đủ. Nhân tiện xin kể một chuyện cá nhân. Số là một ngày chủ nhật tôi đưa bốn con tôi đi chơi bằng xích lô. Đến một ngã tư chiếc xích lô của tôi quẹo phải, một chiếc xích lô khác quẹo trái nhưng có lẽ vì cạnh trạnh nghề nghiệp nên chiếc xe kia cố tình đụng vào xe tôi. Nhưng mai quá, anh xích lô tôi tránh kịp và nổi giận chửi anh kia: “Tao mà hổng tránh, tao cho mầy đụng vô cho mầy thấy mẹ...mầy luôn”. Tôi thầm kêu khổ: “Không biết... ai thấy mẹ đây!”

Đến nay Mỹ Tho cũng còn xích lô nhưng không nhiều chỉ để chở những người lớn tuổi không mạo hiểm đi “hông đa ôm” và những người xa xứ lớn tuổi về quê ngồi xích lô dạo quanh thành phố để nhớ chuyện ngày xưa Hoàng Thị!./-.

4. Xe Lam

  alt   alt

             Nhu cầu chuyên chở công cộng càng ngày càng nhiều chính ngay trong vùng nông thôn hẻo lánh, mà những phương tiện cũ như xe đò thì không chạy đường ngắn được, xe ngựa đã đến thời điểm đào thải, nên người ta nghỉ nên có một phương tiện chuyên chở nào gọn hơn, nhanh nhẹn hơn, bình dân hơn để dùng trong những địa bàn nhỏ như trong tỉnh giữa quận nầy qua quận kia, hay xã nầy qua xã nọ, hay quanh quẩn trong thành phố. Đáp ứng với nhu cầu nầy là xe lam. Vậy xe lam xuất xứ từ đâu, ra sao và tiện lợi thế nào?

               Xe lam với từ “lam” khó hiểu nầy là gì? “Lam” vốn là từ viết tắt của từ “Lambretta”. Lambretta là hiệu của một loại xe “2 thì” do hãng Innocenti của Ý sản xuất. Xe Lambretta và xe Vespa cũng của Ý, thoạt tiên là loại xe hai bánh một loại scooter giống như moto được dùng giao hàng trong thành phố hay dùng làm phương tiện di chuyển cho công nhân trong các cơ xưởng hay kho hàng lớn.

Cùng từ nhu cầu đó, Lambretta được đóng thùng và nháy theo một loại xe cổ chuyên chở hàng hoà gọi là “triporteur” tức là xe ba bánh chở hàng vì chữ “tri” tức là ba, triporteur là xe chở hàng 3 bánh. Thế là Việt Nam ùn ùn nhập xe Lambretta về dùng làm xe chở hàng hoá và nhất là chở hành khách. Về Việt Nam tên xe Lambretta dài dòng khó gọi quá nên người ta gọi là .. xe lam thành quen miệng. Thế là từ thập niên 1960 Mỹ Tho đã có nhiều xe lam chở khách, kể cả chở hàng hoá.

Cấu trúc xe lam rất đơn giản, một cái thùng hình hộp, bánh xe nhỏ, sàn xe thấp hành khách lên xuống xe rất dễ, Hai băng hai bên thành xe có lót nệm mỏng, có thanh dựa lưng và hai bên vách xe có móc để máng thêm thúng gánh của các chị bạn hàng. Máy xe có từ 123, 150, 175, 200 lên đến 500 phân khối có loại đến 550 gọi là Lambro. Máy “2 thì” nên dù chở nặng quá tải xe vẫn “đề pa” ngon lành. Tiếng nổ máy dòn tan, khói phun ra mù mịt chạy ngoài đường, không cần bóp kèn mà ai cũng tránh nhưng hình ảnh đó lại là hình ảnh đáng nhớ đáng thương của xe lam.

Đi xe lam có nhiều thú vị nói theo bây giờ là “văn hoá đi xe lam”. Thật vậy xe được phép chở 8 hành khách, nhưng có những chuyến chở dến 14, 15. 16...Hành khách lẽ tất nhiên là có đủ nam phụ lão ấu cho nên khi đã lên xe lam rồi thì quả là một cộng đồng thân mật không đến đổi “dựa má kề vai” nhưng quả thật “cảnh bên nhau” có thể ....trăm năm còn nhớ.

Nầy nhé. bạn trên đường về quê trên chiếc xe lam chiều chật chội, một thứ chật chội dễ chịu, bạn được ông Tơ bà Nguyệt sắp đặt cho bạn ngồi gần một người đẹp..... Thôi xin bạn đọc tiếp lời ca trong bản nhạc dễ thương “Chuyến xe lam chiều” của Vinh Sử sau đây để thấy “Đi xe lam sướng lắm chớ!”.

Trên chuyến xe lam đông người chiều nao

Xui mình không quen mà ngồi bên nhau

Trời mang nhiều trớ trêu chi

Người chưa hề biết quen gì

Sao ngồi gần như tình nhân si

Em xuống xe lam đi vào hẽm sâu

Anh vội theo chân ngỏ hồn xôn xao

Làm quen chuyện vãn dăm câu

Niềm vui mộng ước ban đầu

Trong đã rồi mặt ngoài còn e

Ngờ đâu yêu đương như đám lục bình

Trôi theo con nước vô tình

Anh lấy vợ người ta giàu có

Tình em như cát dã tràng biển đông

Em muốn tìm chồng cho xong

Như ngại thêm gặp kẻ bạc lòng

Trên chuyến xe lam đông người chiều nay

Nghe từng cô đơn nỗi niềm chua cay

Còn đâu một chuyến xe lam

Ngày nao mộng ước vô vàn

Nay kỷ niệm em một mình mang./-

Cũng có một chuyến xe lam nên duyên nên phận mà lắm khi chỉ là một mối tình dang dở nhưng dù sao khi tuổi về chiều lại hiện về trong ký ức một mối tình thơ mộng với chiếc xe lam đầy kỷ niệm.

5. Xe lôi

alt     alt

               Một phương tiện chuyên chở có tính đặc sản Việt Nam nhất từ tên gọi mộc mạc đến cấu trúc dung dị đến địa bàn hoạt động ở nông thôn làng mạc nên được gọi là xe lôi hay xe tàu mo...Dù là xe lôi hay xe tàu mo gì đi nữa nhưng nó đã đáp ứng một cách tích cực cho việc chuyên chở hành khách và hàng hoá trong khắp các ngõ đường đất nước miến Tây sông Cửu Long từ trên 60 năm nay và đến nay đây dó ta vẫn còn thấy bóng dáng xe lôi rôm rả trên các con đường gió bụi.

Một thùng xe bằng thiếc đóng theo dáng dóc nhưng thô sơ hơn nhiều của một chiếc xe song mã phương Tây đặt trên hai bánh xe đạp lại được hàn một cái móc, móc vào một chiếc xe đạp và khi “lên đường” thì “anh xe lôi” chỉ cần nhấn “pê-đan” là chiếc xe đạp...lôi chiếc xe chạy te te...Hành khách tuỳ tiện leo lên xe muốn ngồi đâu cũng được miễn là đừng rớt xuống đất, miễn là chiếc xe đừng sụm xuống, miễn là bánh xe đừng nổ ruột... là được, vì khi đăng kiểm chỉ được luật cho phép chở hai người, mà chở hai người làm sao mà sống? Thôi đành phạm luật còn nếu không muốn phạm luật thì trốn đăng ký. Cũng xong! Xe tàu mo mà!

Đi xe lôi cũng có cái thú riêng. Xe lôi thường chạy trong đường làng đường ruộng nên vồng lên sụp xuống. Hành khách thì chật chội mỗi lần xe ngã qua khách cũng ngã theo mà ngã theo thì đụng chạm nhưng có những cái đụng chạm vô tình mà cũng có những đụng chạm..lợi dụng. Có những cái đụng chạm dễ chịu có những cái đụng chạm..thấy ghét. Do đó phụ nữ họ thích ngồi chung với nhau chừa một khoảng cách vài ly với khách nam. “Nam nữ thọ thọ bất thân mà!”.

Xe thì chở nặng, võ ruột bánh xe thì cũ, đường thí xấu. trời cũng đã trưa, ai cũng muốn về nhà sớm. Xe đang chạy ngon lành bỗng nhiên nghe tiếng “bốp”. Anh xe lôi buột miệng “Chết mẹ, nổ vỏ rồi!”. Hành khách xuống xe, dáo dát tìm bóng cây đụt nắng. Trống trơn, đồng không hiu quạnh không có đến một cụm lứt có đâu bóng mát. Mặt mày ai nấy bí xị. Anh xe lôi vừa mở hộp đựng dụng cụ nghe lộp cộp vừa lên tiếng “Bà con chờ một chút xíu nghen, rồi liền bây giờ”. Nói xong anh tiếp tục lục đồ... nhưng anh lại thốt lên một câu “ Chết cha hổng có đem theo keo vá”. Thế là bà con chịu khó đi bộ về nhà. Không sao xe ...tàu mo mà!

Xe lôi thường ở trong thôn xóm hoạ hoằng mới chạy ra thành phố vì đâu có thể cùng tranh tài đua sắc với ai, nhưng là những ân nhân thầm lặng cho xã hội nông thôn. Có những trường hợp nửa đêm, xe lôi đưa một bịnh nhân đi cứu cấp, một sản phụ đập bầu, một cô vợ có chồng bỏ theo bồ uống thuốc rầy...một đứa bé chơi dại nhét hột me vào mũi v.vv...Đấy những dịch vụ cứu người khân cấp đó ở trong thôn quê nếu không có xe lôi thì làm sao...?

Tuy nhiên xe lôi cũng theo nhịp tiến của xã hội nên sau đó có một số được cơ giới hoá bằng cách thay vì kéo bằng chiếc xe dạp được thay thế bằng chiếc xe gắn máy mà thường là xe Honda 70. Sức người được tháy thế bằng sức máy nhưng máy thì lại “uống xăng” mà xắng thì phải trả tiền. Một vòng lẩn quẩn, được cái nầy mất cái kia. Nhưng tôi vẫn thích xe lôi đạp.

Xe lôi, xe tàu mo...nghe sao mà thân thương đến vậy. Tôi chợt nhớ ra ngày còn trẻ dại, ở thôn quê vào các buổi trưa buồn hiu hắt, năm ba bạn cùng nhau ra vườn tìm những tàu mo mới rụng, lật ngữa ra một bạn leo vào ngôi trên tàu mo rồi thay phiên nhau kẻ kéo người ngồi trên... chiếc xe tàu mo vừa ca hát vang rân vừa tò te..hạnh phúc như chúng tôi đi xe hơi vậy.

Xe lôi, xe tàu mo...dù cho thời gian đã qua, dù có bao nhiêu thay đổi theo cái mới, cái hiện đại, cái diêm dúa...nhưng mãi đến ngày nay đây đó trên nông thôn miền Tây và cả ở ngoại ô Mỹ Tho vẫn còn dáng dấp của những chiếc xe lôi, xe tàu mo quê mùa mộc mạc mà chung thuỷ./-

 

                                                               Hoài Văn                                                         

 

 

Last Updated on Sunday, 28 July 2013 14:31
 

Xem những bài viết khác của Tác giả Hoài Văn